Bilinmeyen 4 Yönüyle Sözlü Tercüme Tarihi

Günümüzde onlarca türe sahip olan sözlü tercümeler yabancı dilde anlık çeviri ihtiyacının olduğu tüm alanlarda karşımıza çıkmaktadır. Toplantılar, sempozyumlar, hastaneler, mahkemeler, turlar, basın toplantıları, paneller, münazaralar, oturumlar, telefon görüşmeleri, video konferanslar, canlı yayınlarda sözlü tercümenin en uygun türünde hizmetler verilmektedir. 5 Madde de Sözlü Tercüme Türleri ve Çalışma Alanları yazısında konu üzerine kapsamlı çalışmalar yürütmüştük göz atabilirsiniz.

Bugün daha çok sözlü tercümenin tarihi hakkında çeşitli bilgiler sunacağız. Aslında çok eski olan ve bilinmeyenlerle dolu bu geçmişte ilk sözlü tercüme faaliyetlerini, bu alana neden ihtiyaç duyulduğunu araştırmaların neden tıkandığını açıklayacağız.

1- Tercüme Tarihini Araştırmanın Zorlukları

Sözlü tercüme tarihine geçmeden önce bu alanda yapılan çalışmalara ve göz atalım. İnsanlık tarihi boyunca insan fizik, kimya, biyoloji, astronomi, matematik, sanat gibi alanlara her zaman meraklıydı.

Kaleme almaya değecek ya da resmedilecek kadar önemli olan konular, olaylar, hadiseler ve gelişmeler bilerek veya bilmeyerek kayıt altına alındı. Dolayısıyla tarihi araştırmalarda her zaman insanlık açısından önemli olan olaylar ön planda oldu. Örnek vermek gerekirse doğal afetler veya savaşlar.

Fakat çeviri konusunda var olan gelişmeler kayıt altına alınabilecek kadar değerli görülmedi. Sıradan bir günlük faaliyet olarak görülen bu uğraş hakkındaki bilgilerimiz, mektuplar, biyografiler, günlükler, anılardan gelmektedir. Ki burada da özellikle çeviri hakkında konuşmalardan ziyade kişilerden bahsedilmiş konu arasında geçen bir mevzudan öteye gidilememiştir.

Öyle ki bu alanda araştırmalar da 90’lı yılların başında başlamıştır. Bu döneme kadar akademik anlamda araştırma yapmaktan da geri durulmuştur.

2- Bilinen İlk Sözlü Tercüme Faaliyetleri

Sınırlı bilgilerimize rağmen sözlü tercümelerin insanlık tarihi kadar eski olduğu tahmin edilmektedir. Sözlü tercüme tarihinin ilk resmi kayıtları ise M.Ö 3 bin tarihine ve Mısır’a kadar uzanmaktadır. Mısırda ortaya çıkan hiyeroglifler, kabartma heykeller sözlü tercüme işleminin bir meslek olarak yapıldığını bizlere açıkça gösteriyor.

Çeviri tarihinde kayıtlı belgeler genellikle devletlerin aralarında yaptıkları yazışmalardan kaynaklanmaktadır. Mısır ve Pers İmparatorlukları arasında görüşmelerde tercümanlar yer almaktaydı. Yine Pers İmparatorluğu ve Yunan Devleti arasındaki görüşmelerde tercümanlardan yararlandığı bilinmektedir.

3- Orta Çağ

Orta Çağ tercümanlık adına önemli adımların atıldığı bir dönemdir. İspanya’nın Toledo kentinde yer alan çevirmenlik okulu bu dönemde çeviriye verilen önemi göstermektedir. 12. ve 13. yüzyıllarda faaliyet göstermiş olan bu okulda yapılan çalışmalar dünya kültür ve tarihine önemli katkılar sağlamıştır.

Yine bu dönem içerisinde yer alan Haçlı Seferlerinde tercümanlar modern diplomatik çevirinin güzel bir örneği olmuşlardır. Aynı zamanda bu tercümanlara “dragomen” denmekteydi. Bu dönemlerde Slav dillerinden Almancaya yorumlama yani sözlü tercüme anlamına gelen “dolmetschen” kelimesi geçti.

1300’lü yıllarda Avrupalarının Kıpçak Türkçe’sini anlayabilmeleri için yazdıkları Codex Cumanicus adlı eserde tercüme veya yorumlama kelimesinin Türkçe karşılığı “tılmaç” ve “dilmaç” olarak kaleme alınmıştır.

4- Yeni Çağ  ve Yakın Çağ

Bu dönemlerde özellikle İspanyolların başını çektikleri tercüme faaliyetleri giderek önem kazanmaktaydı. Yeni kıtaların keşfi ile tercümanlık mesleği de giderek popülerleşti.

İlk kez tercümanların isimleri anonim olmaktan çıktı. Tanınan ünlü tercümanlar diplomatik ve politik faaliyetlerin yürütülmesinde etkili olmaya başladılar.